ऋषिराम दाहाल पोखरा । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार नजिकिएसँगै गाउँदेखि सहरसम्म उत्साह, उमङ्ग र उल्लास छाउने गर्छ। फूलमाला, झिलिमिली बत्ती, दियो, देउसीभैलो र पारिवारिक जमघटले तिहारलाई अन्य पर्वभन्दा विशेष बनाउँछ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको आत्मीयता बोकेको तिहार नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो।
तिहारलाई दीपावली तथा यमपञ्चक पनि भनिन्छ। सामान्यतया पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्नुका साथै दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सद्भाव र आत्मीयतालाई थप प्रगाढ बनाउँछ।
तिहारका प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व छ। कागदेखि कुकुर, गाई र गोरुसम्मको सम्मान, धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा, म्हः पूजा तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको अटुट सम्बन्धको उत्सवका रूपमा तिहार मनाइन्छ।
काग तिहार: शुभ सन्देश र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाइन्छ। नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ। यस दिन कागलाई खाना खुवाएर पूजा गर्ने परम्परा छ।
कागलाई शुभ तथा अशुभ सन्देशसँग जोडेर हेर्ने प्रचलन रहे पनि यस दिनको मुख्य सन्देश पशुपक्षीप्रति माया र सम्मान व्यक्त गर्नु हो। वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न चराचुरुङ्गीलगायत सबै जीवजन्तुको महत्वपूर्ण भूमिका रहने भएकाले तिनको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।
काग तिहारले प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्दै जीवजन्तुप्रति दया, करुणा र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्छ।
कुकुर तिहार: इमानदारी र निःस्वार्थ प्रेमको प्रतीक
तिहारको दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई मानिसको विश्वासिलो साथी, घरको रक्षक तथा इमानदार प्राणीका रूपमा सम्मान गरिन्छ। यस दिन कुकुरलाई टीका लगाइदिने, फूलमाला पहिराउने र मिठो खानेकुरा खुवाउने चलन छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको द्वारपालका रूपमा पनि लिइन्छ। यस दिन कुकुरको पूजा गर्नुको सांस्कृतिक महत्वसँगै मानिस र जनावरबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने सन्देशसमेत जोडिएको छ।
कुकुर तिहारले मानिसलाई निःस्वार्थ प्रेम, विश्वास र वफादारीको महत्व सम्झाउँछ। घरमा पालिएका मात्र नभई सडकमा रहेका कुकुरप्रति पनि दयालु व्यवहार गर्नु र तिनको संरक्षणमा ध्यान दिनु यस पर्वको भावनासँग मेल खान्छ।
गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा: सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना
तिहारको तेस्रो दिन गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा गाईलाई पवित्र र पूजनीय जनावरका रूपमा लिइन्छ। गाईले दूध तथा अन्य उपयोगी वस्तु प्रदान गर्ने भएकाले नेपाली समाजमा यसको विशेष स्थान छ। यस दिन गाईलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र पूजा गर्ने परम्परा छ।
साँझ धन, वैभव र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरआँगन सफा गरेर दियो तथा बत्ती बाल्ने, फूलले सजाउने र लक्ष्मीको स्वागत गर्ने चलन छ। घरको मूलढोकादेखि पूजाकोठासम्म लक्ष्मीको पाइला बनाउने परम्पराले यस दिनलाई अझ आकर्षक बनाउँछ।
लक्ष्मीपूजाका दिन बजार, पसल, कार्यालय तथा घरहरू झिलिमिली बत्तीले सजाइन्छन्। व्यापारी तथा व्यवसायीहरूले आफ्नो व्यवसायमा सुख, शान्ति र प्रगतिको कामना गर्दै पूजा गर्छन्।
लक्ष्मीपूजाले समृद्धिसँगै सरसफाइ, अनुशासन, परिश्रम र सकारात्मक सोचको महत्व पनि सम्झाउँछ। समृद्धि प्राप्त गर्न पूजा–आराधनासँगै इमानदार प्रयास, मेहनत र जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ।
गोरु तिहार, गोवर्धन पूजा तथा म्हः पूजा: श्रम र आत्मसम्मानको सम्मान
तिहारको चौथो दिन गोरु तिहार तथा गोवर्धन पूजा मनाइन्छ। कृषि प्रधान नेपाली समाजमा गोरुले खेतबारी जोत्न, अन्न उत्पादन गर्न तथा ग्रामीण जीवनलाई सहज बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। त्यसैले यस दिन गोरुको पूजा गरी कृषि कर्ममा पुर्याएको योगदानप्रति सम्मान व्यक्त गरिन्छ।
गोवर्धन पूजाको धार्मिक परम्पराले प्रकृति, कृषि र पशुधनको महत्वलाई उजागर गर्छ। यसले मानिसको जीवनयापनमा प्रकृतिको योगदान कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरा स्मरण गराउँछ।
यसै दिन नेपालका नेवार समुदायले म्हः पूजा मनाउने परम्परा पनि छ। म्हः पूजाको अर्थ आफ्नै शरीरको पूजा गर्नु हो। यस अवसरमा आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य र जीवनप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै सुख, शान्ति, दीर्घायु तथा समृद्धिको कामना गरिन्छ। म्हः पूजाले व्यक्तिको आत्मसम्मान र सकारात्मक जीवनदृष्टिलाई महत्व दिन्छ।
यसरी तिहारको चौथो दिनले श्रमको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र व्यक्तिको अस्तित्वप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ।
भाइटीका: दाजुभाइ–दिदीबहिनीको अटुट प्रेम र आत्मीयताको पर्व
तिहारको पाँचौँ तथा महत्वपूर्ण दिन भाइटीका हो। यस दिन दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम, विश्वास, सद्भाव र आत्मीय सम्बन्धलाई विशेष रूपमा सम्मान गरिन्छ। भाइटीका तिहारको सबैभन्दा भावनात्मक पक्षमध्ये एक हो।
यस दिन दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, मखमली तथा अन्य फूलका माला पहिराइदिने र मिठाई तथा परिकार खुवाउने चलन छ। उनीहरूले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र सफलताको कामना गर्छन्।
दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार तथा दक्षिणा दिएर माया, सम्मान र आत्मीयता व्यक्त गर्छन्। यस अवसरमा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, बाल्यकालका सम्झना साटासाट गर्ने र आपसी सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउने गर्छन्।
भाइटीकाको धार्मिक मान्यता यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको छ। प्रचलित कथाअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई टीका लगाएर स्वागत गरेकी थिइन्। त्यसपछि दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम र दीर्घायुको कामनासँग भाइटीकाको परम्परा जोडिएको मानिन्छ।
भाइटीका केवल टीका लगाउने र उपहार आदानप्रदान गर्ने दिन मात्र होइन। यो दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई सम्झने, एकअर्काको सुखदुःखमा साथ दिने र पारिवारिक एकतालाई बलियो बनाउने अवसर हो।
दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच कहिलेकाहीँ मनमुटाव वा दूरी भए पनि यस्ता चाडपर्वले सम्बन्धलाई पुनः नजिक ल्याउन सहयोग गर्छन्। टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीले फोन, सन्देश वा भिडियो कलमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गरेर पनि यस पर्वको आत्मीयता कायम राख्न सक्छन्।
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा परिवारका सदस्यहरू काम, अध्ययन र रोजगारीका कारण टाढा रहनुपर्ने अवस्था छ। यस्तो समयमा भाइटीकाले पारिवारिक सम्बन्धको महत्व सम्झाउँदै आफ्ना प्रियजनका लागि समय निकाल्न प्रेरित गर्छ।
देउसीभैलो: नेपाली मौलिक संस्कृतिको पहिचान
तिहारको अर्को महत्वपूर्ण आकर्षण देउसीभैलो हो। तिहारको समयमा बालबालिका, युवायुवती तथा विभिन्न सामाजिक समूहले घरघरमा पुगेर देउसीभैलो खेल्ने गर्छन्। गीत, सङ्गीत, नृत्य र शुभकामनाले गाउँ तथा सहरको वातावरण उल्लासमय बन्छ।
देउसीभैलोले मनोरञ्जन प्रदान गर्नुका साथै सामाजिक एकता, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउँछ। कतिपय समूहले देउसीभैलोबाट सङ्कलित रकम सामाजिक सेवा, विद्यालय सहयोग तथा सामुदायिक विकासका काममा प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
तर पछिल्लो समय मौलिक देउसीभैलोभन्दा अत्यधिक ध्वनि, अनावश्यक खर्च र देखावटी प्रतिस्पर्धा बढ्न नदिनेतर्फ पनि ध्यान दिन आवश्यक छ। परम्पराको संरक्षण गर्दै सभ्य, व्यवस्थित र मर्यादित रूपमा देउसीभैलो खेल्नु सबैको जिम्मेवारी हो।
बदलिँदो समय र तिहार मनाउने शैली
समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले परम्परागत दियो, तेलका बत्ती, स्थानीय फूल र घरमै बनाइएका परिकारले तिहारको रौनक बढाउने गर्थे। अहिले विद्युतीय बत्ती, आधुनिक सजावट, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमबाट शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन बढेको छ।
विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि तिहारका अवसरमा परिवारसँग सम्पर्क गरी आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिने गरेका छन्। यसले तिहारको सांस्कृतिक महत्व भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिरसम्म फैलिएको देखाउँछ।
यद्यपि आधुनिकतासँगै मौलिक संस्कृति जोगाउनु उत्तिकै आवश्यक छ। स्थानीय फूलको प्रयोग, परम्परागत गीतसङ्गीतको संरक्षण, परिवारसँग समय बिताउने बानी र सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने प्रयासले तिहारको मौलिकता जोगाउन मद्दत गर्छ।
सुरक्षित र वातावरणमैत्री तिहार आजको आवश्यकता
तिहार खुसी र उज्यालोको पर्व भए पनि यसलाई मनाउँदा सुरक्षा र वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। पटका तथा विस्फोटक पदार्थको प्रयोगले आगलागी, चोटपटक, ध्वनि प्रदूषण र वायु प्रदूषणको जोखिम बढाउन सक्छ। यसले बालबालिका, वृद्धवृद्धा, बिरामी तथा पशुपक्षीलाई समेत असर पुर्याउन सक्छ।
त्यसैले दियो तथा बत्ती बाल्दा सावधानी अपनाउने, आगलागीको जोखिमबाट बच्ने, प्लास्टिकजन्य फोहोर कम गर्ने र सार्वजनिक स्थानमा फोहोर नगर्ने बानी विकास गर्न आवश्यक छ।
चाडपर्वको खुसी अरूलाई असहज बनाएर होइन, सबैको सुरक्षा, सम्मान र सहभागिता सुनिश्चित गरेर मनाउनु नै यसको वास्तविक सुन्दरता हो।
सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा देशविदेशमा रहनुभएका नेपालीमा तिहारको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!